Rijksmuseum Twenthe - Het kunstmuseum van Enschede

De Naakte Waarheid. Een Europese geschiedenis      

Tot en met 16 juni 2019 - 'Wie zijn wij en hoe zijn we geworden wie we zijn?' Deze vragen staan centraal in de ambitieuze tentoonstelling De Naakte Waarheid, waarin Rijksmuseum Twenthe aan de hand van voorstellingen van ‘het naakt’ de ontwikkeling van de West-Europese identiteit en onze veranderende kijk op de wereld ontrafelt.

In de zomer van 2016 sprak de Duitse filosoof en historicus Rüdiger Safranski in De Balie in Amsterdam vanwege een symposium over de Europese identiteit. Safranski noemde de ‘uitvinding’ van het sceptische individu de belangrijkste vernieuwing van de Europese of ruimer gezegd westerse cultuur. Het sceptische individu is de mens die weliswaar deel uitmaakt van een gemeenschap maar die het gemeenschappelijke gebruikt om zichzelf te ontplooien. Het sceptische individu is de mens die vraagtekens durft te plaatsen bij hetgeen boven hem is geplaatst. Of dat nou God of Koning is. Daarom is de democratie een westerse verworvenheid, evenals de scheiding van kerk en staat en de trias politica van Montesquieu. Allemaal maatregelen voor een nieuwe balans tussen het gemeenschappelijk en het individueel belang.


Een teken van de tijd

 Het symposium in Amsterdam was een teken van de tijd. Immers, in tegenstelling tot het laatste kwart van de 20ste eeuw is de vraag ‘wie zijn wij?’ nu aan de orde van de dag. Tot de eeuwwisseling leek onze identiteit een gegeven. We stelden onszelf nauwelijks vragen over onze waarden; die waren er gewoon. Ze werden door iedereen gedeeld en ze waren universeel, althans dat dachten we. Maar aan het begin van de 21ste eeuw is er verwarring. Onze vermeende waarden lijken niet meer stroken met de realiteit. De West-Europese waarden worden van buitenaf aangevallen door andersdenkenden, maar ook van binnenuit klinkt er gemor. De wereld is aan het veranderen en we zijn op zoek naar een nieuwe houding ten opzichte van die wereld. 


Met de tentoonstelling De Naakte Waarheid  duikt Rijksmuseum Twenthe in de geschiedenis van de Europese waarden, om te zoeken naar antwoorden op de vragen ‘wie zijn wij en hoe zijn we geworden wie we zijn?’. Aan de hand van voorstellingen van ‘het naakt’ ontrafelen we de ontwikkeling van de West-Europese identiteit en onze veranderende kijk op de wereld. ‘De naakte mens’ is niet alleen het hoofdmotief van deze tentoonstelling, het is bovenal een metafoor. Een metafoor voor de ‘Europese mens’ die in zijn zoektocht naar vrijheid en naar zichzelf één voor één zijn zekerheden heeft afgelegd en zijn illusies heeft afgebroken. ‘De naakte mens’ is een sceptisch individu.


Van de late middeleeuwen tot nu

Het startpunt van de tentoonstelling is de periode van de overgang van de late middeleeuwen naar de renaissance. Dit is de periode waarin steden opkomen en waarin in het kielzog daarvan een nieuwe kijk op de mens ontstaat: de mens als individu. Dit is tevens het beginpunt van een verschuiving van het goddelijke naar het aardse. Niet God, maar de mens wordt vanaf dat moment langzaam maar zeker de maat der dingen. De mens begint met eigen ogen naar de natuur te kijken en kritisch denken. Dat uit zich ook in de kunst, die realistischer wordt met herkenbare vormen en emoties.


In de renaissance wordt ook de basis gelegd voor de empirische wetenschap, die tijdens de Verlichting tot bloei komt. Vanaf die periode wordt de rede, het verstand, steeds meer leidend. Op basis van die rede trekt de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche eind 19de eeuw een onthutsende conclusie: God is dood. De maatschappelijke consequenties van deze constatering worden manifest in de tweede helft van de 20ste eeuw, als onder grote delen van de West-Europese bevolking de kerk haar moreel gezag verliest.


Maar kunnen wij wel leven zonder een God of hogere autoriteit die richting geeft? Heeft de verwarring van vandaag de dag hiermee te maken? Wie of wat geeft betekenis aan onze levens? Het zijn deze vragen waarmee bezoekers zich geconfronteerd zullen zien in de tentoonstelling De Naakte Waarheid.