Rijksmuseum Twenthe - Het kunstmuseum van Enschede

Eenvoudig, eerlijk, gevoelig en vooral: natuurlijk

Als je naar enkele portretten van Johann Friedrich Tischbein kijkt, zien deze er nauwelijks geregisseerd uit. Toch werd er bij portretten in de 18de eeuw goed nagedacht over wat men wilde laten zien en alle elementen werden dan ook bewust uitgekozen. Tischbein koos vaker voor het bos als decor. Het landschap bevat in deze schilderijen geen symbolen, maar is het symbool. Het landschap diende hier als bewijs dat de geportretteerde zich liet kennen als een eigentijds-gevoelige man of vrouw.

Portretten buiten

Vanaf circa 1620 ontstond er in de Nederlandse portretkunst een tweedeling: geportretteerden werden ofwel in een interieur gesitueerd of in de openlucht. Portretten in de buitenlucht gaven de kunstenaar de mogelijkheid om extra vaardigheden te demonstreren en daarnaast kon hij extra betekenis geven aan het schilderij en meer vertellen over de afgebeelde personen. Zo kon er worden ingespeeld op het beroep van de geportretteerde of kon middels elementen in het schilderij de status van de persoon worden benadrukt.


Jhr. Mr. Andries Adolph Deutz van Assendelft (1764-1833), 1792,

olieverf op doek, 139 x 90,5 cm, Stichting Cultuurhistorisch Fonds Boreel

Opgaan in het landschap

Tischbein zorgde voor vernieuwing. Dit is af te lezen aan de nieuwe manier waarop hij personen en landschappen met elkaar verbond. Waar in de 17de eeuw het landschap een decor was, werd dit bij Tischbein en enkele internationale collega’s uit zijn tijd een levend geheel waarvan de geportretteerde deel uitmaakte en waarin het model als het ware opging. Toen in Frankrijk en Groot-Brittannië kunstenaars eigentijdse denkbeelden over gevoel, natuurlijkheid, de affiniteit binnen een gezin, eerlijkheid en eenvoud in hun portretten begonnen te vertalen, was Tischbein de eerste Duitse kunstenaar die hierin op grote schaal meeging.


Jacoba Margaretha Maria Boreel (1770-1816), 1792, olieverf op doek,

139 x 90,5 cm, Stichting Cultuurhistorisch Fonds Boreel


Auteur: Paul Knolle

Catalogus Tischbein en de ontdekking van het gevoel