Rijksmuseum Twenthe - Het kunstmuseum van Enschede

Italiaans futurisme

Van 18 oktober 2020 t/m 14 maart 2021 is in het Rijksmuseum Twenthe een overzichtstentoonstelling over Italiaans futurisme te zien– het eerste overzicht dat in Nederland te zien is. Het museum presenteert het futurisme als artistieke en ideologische beweging, als levenswijze, in al zijn complexiteit en veelzijdigheid.

Net als voor de futuristen zelf, speelt de schilderkunst een primaire rol in deze tentoonstelling, maar ook wordt aandacht besteed aan de vele andere uitingen van deze beweging: manifesten en archiefmateriaal, visuele poëzie, muziek, geur en performances. We zullen werken tonen van de 'eerste generatie' van futuristen, Gino Severini, Umberto Boccioni, Giacomo Balla, evenals de werken van latere, en soms minder bekende, futuristen zoals Roberto Marcello Baldessari , Fortunato Depero en Tato.


Giacomo Balla,  Velocita + Luci, 1913, bruikleen uit particuliere collectie. 


De experimentele, op het moderne leven gerichte kunst van de futuristen aan het begin van de 20ste eeuw is van grote invloed geweest op alle modernistische kunst die daarop zou volgen. Maar het futurisme is véél meer, en véél breder, dan een stroming in de beeldende kunst: een radicale, activistische beweging, compleet met charismatische leider, programmatische uitgangspunten en een goed draaiende propagandamachine; de verheerlijking van het moderne – industrie, stad, machines, reclame, snelheid – en het resoluut afwijzen van het oude en traditionele; het is de som van talloze culturele en politieke initiatieven en activiteiten die vorm moesten geven aan een nieuw Italië met een nieuwe, eigentijdse Italiaanse cultuur. De ideologie van een moderne mens.


De dichter Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944) is de onmiskenbare leider van het futurisme. In een fameus ‘manifest’ dat hij in 1909 publiceert roept hij op tot culturele vernieuwing die in dienst staat van een algemene, nationalistische, revolutionaire vernieuwing van Italië als moderne natie, en van de mens zelf. Dat doet hij tegen een complexe achtergrond van sociale, politieke, culturele en wetenschappelijke ontwikkelingen en trends.


Anders dan in veel kunsthistorische overzichten, wordt het futurisme in in het Rijksmuseum Twenthe als doorlopende beweging getoond, met vele gezichten, stijlen en uitingen. Maar ook met een gemeenschappelijk ideaal, en een duidelijk begin- en eindpunt: respectievelijk het eerste futuristische manifest van Marinetti in 1909 en diens overlijden in 1944. Aan de hand van diverse bruiklenen uit veelal Italiaanse instellingen, particuliere verzamelingen en archieven, aangevuld met enkele iconische werken uit internationale collecties uit Wuppertal en Londen, tonen wij het futurisme als levenswijze. 



Gerardo Dottori, Luchtgevecht boven de golf van Napels, 1942, bruikleen uit particuliere collectie.