Rijksmuseum Twenthe - Het kunstmuseum van Enschede

Restauratie portret Holbein - dag 4

Feroza Verberne-Khurshid

12 december - De methode en oplosmiddel verhoudingen voor het verwijderen van de was en vernislagen heb ik eindelijk onder de knie.

In eerst instantie moet de waslaag verwijderd worden en daarna de vernislaag. Dit vraagt om het gebruik van verschillende oplosmiddelen en er moet constant afgewogen worden op welk moment er overgeschakeld moet worden van het ene systeem naar een andere. Het gebruik van een kleine UV lamp helpt  om de mate van verwijderen van de vernislagen te bepalen.


Het verwijderen van de was en vernislagen ging vandaag voorspoedig en de voortgang is zodanig dat de oude lacunes en de oude vullingen behoorlijk zichtbaar zijn geworden  met name in de donkergrijze kleding van het figuur.

Het publiek heeft hierbij veel vragen en soms wordt er gedacht dat de delen waarop de oude vergeelde en bruin geworden vernis nog aanwezig zijn, juist de delen zijn die wel behandeld zijn! Ik kan me voorstellen dat voor het publiek de delen waar er geen was of vernislagen zitten nu nog minder aantrekkelijk lijken omdat ze niet meer verzadigd zijn met vernis en ze zien er dan veel matter uit. Maar zo gauw dat ik kan wijzen naar het verschil in kleur en de betere contrasten in de compositie zonder de verkleurde lagen, wordt dit veel begrijpelijker.

Hierbij een voorbeeld, dat voor mij visueel erg duidelijk is:

Verflagen met verkleurde vernis en waslagen


Verflagen zonder vernis en waslagen.


Momenteel veel matter, maar hier wordt duidelijk dat het originele blauw van de azuriet pigment toch zo veel sprekend is dan de vlekkerige en donker groen-bruine uiterlijk van de verkleurde vernis en waslagen.

Ook in de kruis is het verschil duidelijk te zien:

Tijdens behandeling: bovenste witte arm van het kruis is ontdaan van was en vernislagen.


Even een afdwaling: Wie was Richard Mabott en waarom draagt hij een kruis?

Suzanne Sanders, kunsthistorica, heeft in 2012 een essay over het schilderij geschreven voor haar BA afstudeerscriptie voor de Onderzoekswerkgroep II, Middeleeuwse kunst aan de Universiteit Utrecht - interessant om te lezen - zie: http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/237092

Richard Mabott werd geboren aan het einde van de 15de eeuw in Engeland. Hij overleed in 1540. Het portret is vermoedelijk in 1533 geschilderd. Richard was theoloog en vervulde onder meer het rectoraat van verschillende kerken. In het jaar dat het portret gemaakt zou zijn was Richard Mabott ‘Master’ van het Hospital of St. Thomas in Londen. Blijkbaar, had hij geen goede reputatie, zoals aangegeven in een artikel gevonden op Internet: http://www.britishhistory.ac.uk/vch/london/vol1/pp538-542

Het is even scrollen naar beneden om de tekst over Richard Mabott te vinden. Hier is een stukje – weliswaar in het Engels:

Master Mabbot was undoubtedly lax in discipline and bad in personal character’

Daarnaast was er veel kritiek over zijn manier van runnen van het ziekenhuis:

‘A complaint was addressed by certain parishioners of St. Thomas's Hospital to Sir Richard Longe and Robert Acton in July, 1536, against the master and brethren of the hospital, accusing them of maintaining improper characters within the precincts, refusing charitable relief to those in sickness, and even to those willing to pay— insomuch that a poor woman great with child was denied a lodging and died at the church door, while rich men's servants and lemans were readily taken in—refusing baptism of a child till the master had 3s. 4d., and other irregularities. The master was charged with often quarrelling with the brethren and sisters even in the quire of the church, of which strange instances were cited. As to the services in the church they complained that the usual three or four sermons in Lent had not been given, they had often scant two masses in a day, and they had been forced sometimes to seek a priest about the Borough to sing high mass. Moreover, the master had put down the free school formerly kept within the hospital, although there is £4 a year for its maintenance, was guilty of 'filthy and indecent' conduct, openly kept a concubine, claimed to be 'lord, king, and bishop' within his precincts, and sold the church plate, pretending it was stolen’.


Het kruis dat Richard Mabott draagt lijkt op het eerste gezicht te wijzen op de orde der Kruisheren. De Orde van het Heilig Kruis ontstond in de 13e eeuw. De leden ervan, voornamelijk priesters, noemen zich Kruisbroeders. In Nederland staan ze ook bekend onder de naam Kruisheren. Hun voornaamste bezigheden in de loop der eeuwen zijn onderwijs, zielzorg en maatschappelijk werk. Niet echt het geval van Master Richard Mabott als aangeven in het Engelse artikel hierboven!

Op het schilderij is er echter een horizontale rode balk over een verticaal witte balk.

Uit kunsthistorisch onderzoek, blijkt dat in ieder geval dat het toch alleen de kruis van de Orde der Kruisheren kon zijn.

Suzanne Sanders vroeg zich af: ‘Heeft de schilder zich vergist of is het kruis met opzet veranderd?’ Ook volgens haar: ‘Veel van de portretten van Holbein zijn geladen met gecodeerde boodschappen, woordgrappen en subtiele hints in de afgebeelde objecten en lichaamshoudingen die alleen door ingewijden kunnen worden ontcijferd… Zou het kunnen dat het „verkeerde‟ kruis ook in die categorie valt en misschien opzettelijk zo is weergegeven?


Terug na de behandeling van het schilderij en het vernisafname…

Onder de microscoop hadden we al gezien dat de verflagen met name van de kleding van Richard Mabbott ontzettend sleets waren. Onder UV straling, wisten we ook dat er veel oude retouches en overschilderingen waren en de röntgen foto’s maakten ook de oude vullingen duidelijk zichtbaar

Met het verwijderen van de was en vernislagen werd dit steeds duidelijker.

Kleding na afname was en vernislagen. Het oppervlak van de verflagen is nu vrij mat. Alle witte vlekken zijn oude vullingen. Sommige hebben nog resten retouches.

Detail hoed na vernisafname. Lacune in hoed en langs naad van paneel zichtbaar.


Het publiek was vaak benieuwd of ik  daarna de sleetse plekken en oude lacunes ging ‘bijwerken’ of dat iemand anders ging dat doen.


Bij het behandelen van een schilderij, worden de volgende stappen genomen en in principe door iedere restaurator:

- Documentatie (bijv. Conditie rapport) en fotodocumentatie voor behandeling.

- Onderzoek: visueel onderzoek en wetenschappelijke onderzoek (bijv. Monsters van de verflagen om de opbouw van de materialen). Dit wordt vastgelegd in een onderzoeksrapport.

- Behandelingsvoorstel

- Actieve Conservering (bijv. Consolidatie van de verflagen)

- Restauratie – bijv. Vernisafname, vullen van lacunes, retoucheren. Soms moet actieve conservering ook plaatsvinden na het verwijderen van het vernis.

- Preventieve conservering, objectgericht (bijv. Inlijsting verbeteren, het maken van een klimaatdoos)

- Preventieve conservering, algemene voorwaarde voor het werk – bijv.: omgevingsfactoren (Relatieve vochtigheid en temperatuur), veiligheid.

- Behandelingsrapport.