Rubens, Jordaens, Van Dyck

de Vlaamse barok

Heroïsche Christusfiguren, vrouwelijke rondingen en mythologische goden met dramatisch wapperende haren: dat is waar wij aan denken bij Vlaamse kunst uit de 17de eeuw.

Een groter contrast met de sobere landschappen van Ruisdael en de met symboliek geladen genrestukken van Jan Steen uit de reformatorische Noordelijke Nederlanden lijkt niet mogelijk. Maar klopt dit beeld eigenlijk wel? Is er werkelijk zo’n groot verschil tussen noord en zuid? Rijksmuseum Twenthe presenteerde van 5 april tot en met 28 september 2014: in samenwerking met het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen de tentoonstelling Rubens, Van Dyck, Jordaens - de Vlaamse barok

Primeur

Aan de hand van meer dan vijftig schilderijen en enkele tientallen prenten geeft de tentoonstelling inzicht in de betekenis, het functioneren en de impact van de 17e-eeuwse kunst zoals ze in Vlaanderen werd geproduceerd. Het merendeel van deze meesterwerken is nooit eerder in Nederland te zien geweest.

Meesterwerken

De clichés rondom de Vlaamse barok bestaan niet zonder reden: juist de imposante meesterwerken van Peter Paul Rubens (1577-1640) voldoen aan alle heersende opvattingen over wat de Vlaamse barok kenmerkt. Zijn overtuigende, dynamische en emotionele schilderstijl laten de toeschouwer mee-leven en mee-lijden met Christus en de heiligen: precies wat de contrareformatie nodig had om de afgedwaalde schapen op het rechte pad te leiden na de verwoestingen van de Beeldenstorm. De vernuftig uitgedachte beeldprogramma’s met mythologische of allegorische thema’s en indrukwekkende portretten moesten op hun beurt het gezag van de adel herbevestigen.

Met zijn krachtige, energieke en theatrale taferelen komt Rubens als geen ander tegemoet aan de wensen van dit soort opdrachtgevers. Zijn leerling Antoon van Dyck (1599-1641) en zijn tijdgenoot Jacob Jordaens (1593-1678) deden niet voor hem onder. Geen wonder dat deze drie schilders toonaangevend werden en nog altijd hun stempel drukken op onze voorstelling van de Vlaamse barok. De tentoonstelling in Rijksmuseum Twenthe geeft een uniek beeld van de volle breedte van de Vlaamse barok door de meesterwerken van Rubens, Van Dyck en Jordaens in samenhang te tonen met schilderijen en prenten van tijdgenoten die gemaakt werden voor een nieuwe markt: de welgestelde burgers van Antwerpen.

Intieme burgerhuizen

De Vlaamse Barok bestaat niet alleen uit de welbekende clichés. Naast kerk en adel komt er een nieuw soort kunstkoper op in de 17e eeuw: de welgestelde burger. Voor het eerst in de Westerse geschiedenis gaan de Antwerpse kunstenaars daarom werken produceren voor de vrije, anonieme markt. Onder het motto ‘voor elk wat wils’ worden nieuwe genres in het leven geroepen, zoals landschapsschilderkunst, stillevens of taferelen van het dagelijks leven. Zo wordt afbeeldingen maken big business. Toch is ook de boodschap achter veel van deze werken nog steeds doordrongen van een diepe, christelijke moraal. Het redden van de ziel is een terugkerend thema.

Themazalen

Aan de hand van themazalen neemt deze tentoonstelling de bezoeker mee naar het Antwerpen van de 17e eeuw. Uiteraard zijn er de grote altaarstukken en grootste mythologische taferelen. Maar ook intieme taferelen uit de burgerwoningen krijgen een plek, net als ontroerende familieportretten, bidprentjes en stillevens, als herinnering aan de vergankelijkheid van het bestaan. De evocatie van een 17e-eeuwse ‘kunstkamer’, van de vloer tot het plafond volgestouwd met schilderijen, maakt het plaatje compleet. Het laatste woord is echter voor Rubens zelf. Want tenslotte was ook de grote meester een man van vlees en bloed: een flamboyant en zelfzeker man, maar ook een kunstenaar die schetste, tekende en probeerde, en die zijn medewerkers op de vingers keek, totdat ze precies maakten wat hij wilde.

Drieluik Vlaamse Kunst in samenwerking met KMSKA

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (KMSKA) is de komende jaren gesloten wegens een verbouwing. Paul Huvenne (directeur KMSKA) en Arnoud Odding (directeur RMT) hebben deze gelegenheid aangegrepen om een langdurige samenwerking aan te gaan. RMT presenteert in veertien maanden maar liefst drie tentoonstellingen rondom bijzondere deelcollecties uit het KMSKA, dat als het belangrijkste museum van Vlaanderen wordt gezien. Tot einde 2014 zijn dit achtereenvolgens: Permeke en de Vlaamse expressionisten (reeds verlopen), Rubens, Van Dyck , Jordaens - de Vlaamse barok (5-4-2014 t/m 28-9-2014) en Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld (14-9-2014 t/m 4-1-2015). Een groot deel van de werken is nog nooit eerder te zien geweest in Nederland.

Sponsoren

De tentoonstelling Rubens, Van Dyck en Jordaens - de Vlaamse barok is mede mogelijk gemaakt door het KMSKA, Aon Artscope, Vrienden RMT, Ministerie van OCW, Provincie Overijssel, Gemeente Enschede en Roombeek Cultuurpark.